معنا، شرايط ، اقسام، نسخ
معنا، شرايط و اقسام نسخ كدام است؟
الف) نسخ در اصطلاح ديني، با الهام از معناي لغوي آن، عبارت است از برداشته شدن حكمي از احكامِ ثابتِ ديني، در اثر سپري شدن وقت و مدت آن، يعني برداشتن حكم سابق كه بر حسب ظاهر، اقتضاي دوام داشته، به وسيله تشريع حكم لاحق (بَعدي) به گونه اي كه جايگزين آن گردد و امكان جمع ميان هر دو نباشد. ب) البته اگر حكمي ناسخ و باطل كننده حكم قبلي باشد بايد داراي شرايطي باشد: 1) منسوخ (حكم اول) حكم شرعي باشد نه عقلي. 2) منسوخ، محدود به زمان معيّني نشده باشد، يعني به صورت حكم دايمي و هميشگي باشد. 3) زمان ناسخ (حكم دوم) متأخر از زمان منسوخ باشد. 4) ميان حكم اول و دوم تعارض كلي و تام برقرار باشد به گونه اي كه امكان جمع ميان هر دو حكم نباشد. 5) تشريع ناسخ از سوي شارع صورت گرفته باشد. ج) اقسام نسخ: در ميان مسلمانان در مورد وقوع نسخ اختلافي نيست. زيرا بيشتر احكام شرايع و اديان گذشته دين مقدس اسلام نسخ شده است(1) و همچنين در خود دين اسلام نيز قسمتي از احكام نسخ شده و به جاي آن احكام ديگري وضع گرديده است به عنوان مثال قرآن كريم به نسخ شدن حكمِ نخستين قبله كه پيامبر(صلي الله عليه وآله) و مسلمانان به سوي آن نماز مي خواندند، تصريح مي كند، و نسخ در اين گونه موارد، مورد قبول تمام مسلمانان است. اختلاف در اقسام نسخ عبارت اند از: 1ـ نسخ فقط در ناحيه تلاوت باشد نه در حكم: يعني آيه اي داشته باشيم كه تنها تلاوت آن نسخ شده با شد و از قرآن حذف شده باشد. ولي حكم آن باقي باشد. 2ـ نسخ در ناحيه تلاوت، و حكم باشد: اين دو قسم، از نظر دانشمندان و علماي اسلامي مردود و نفي شده است و چنين نسخي در قرآن كريم وجود ندارد زيرا. اولا: قائل بودن به اين نوع نسخ، همان عقيده به تحريف قرآن است، در حالي كه علما و دانشمندان اسلامي، بر عدم تحريف در قرآن اتفاق نظر دارند. ثانياً: روايت كننده اين اخبار، فقط يك نفر مي باشد پس خبر واحد مي باشد به عنوان مثال در مورد قسم اول فقط عمر (خليفه دوم) آيه رجم را آورده و ادعا نموده كه از قرآن است، و در مورد قسم دوم، راوي آن فقط عايشه است، از اين رو مسلمانان اين ادعا را نپذيرفتند. زيرا قرآني بودن يا نبودن چيزي با خبر يك نفر ثابت نمي شود، از طرفي هيچ كدام از بزرگان و مفسّران قرآن در آن زمان، چنين حرفي را تأييد نكرده اند. 3ـ نسخ فقط در ناحيه حكم باشد، نه در تلاوت:آن قسم از نسخ كه در قرآن انجام شده، اين است كه آيه اي از آيات قرآن نسخ شود و مفهوم و حكم آن در ميان مسلمانان واجب العمل نباشد و يا اصلا عمل نمودن به مفهوم آن جايز نباشد و از نظر تلاوت در قرآن ضبط شده باشد و مانند ساير آيات تلاوت شود. اكثر دانشمندان و مفسّران اين نوع نسخ را مي پذيرند، مانند آيه ي 12 سوره ي مجادله كه معروف به آيه ي نَجوي است و در اين آيه خداوند بر مسلمانان شرط فرموده كه اگر مي خواهيد با پيامبر(صلي الله عليه وآله) به صورت نَجْوي و درِگوشي صحبت كنيد بايد قبل از آن صدقه بدهيد، يعني طبق اين آيه شريفه هر كس كه مي خواهد با پيامبر(صلي الله عليه وآله) به صورت نجوي صحبت كند، بر او واجب است كه قبل از آن صدقه بدهد، در حالي كه اين حكم توسط آيه بعدي آن يعني آيه ي 13 همين سوره نسخ شده است. زيرا در آن آيه، خداوند حكم وجوب صدقه را از عهده ي مسلمانان برداشته است، از اين رو آيه ي 13 اين سوره ناسخ مي شود، براي آيه ي 12، كه در اينجا فقط حكم آن برداشته شده است و الاّ تلاوت آن مانند بقيه ي آيات به اعتبار خود باقي است. برگرفته از سایت اندیشه قم: www.andisheqom.com/